2026.3.18
Эх: Tsast Sunderee
Дээд ТНГР-с заяат Монгол эр хүн та...
Бүсгүй хүний дэргэд хаан нь байг
Бүдэг одны хажууд сар нь байг
Бүлээн энэ орчлонгийн нар нь байг
Бүрэн энэ улсын эзэн нь байг.
Эр хүн
Оргил өндөр уулсын салхи нь байг
Оршихуйн их үнэний учиг нь байг
Олонтой энэ амьдралын гал нь байг
Омог төгөлдөр Монголын сүлд нь байг.
Эр хүн
Бүслүүрт энэ ертөнцийн ухаарал нь байг
Бүргэд дүүлэх халилд зориг нь байг
Бүдэрч боссон үрсийнхээ аав нь байг
Бүтэн энэ Монголын сүр нь байг.
Эр хүн
Энгэр зөөлөн ээждээ үр нь байг
Эрсхэн хатуу аавдаа бахархал нь байг
Эндүү андуу хагацалд нулимс нь байг
Эгэл энэ Монголын түшиг нь байг.
Эр хүн
Охид эмсийн харцанд шүтээн нь байг
Оломгүй нүүдлийн замд итгэл нь байг
Оготор энэ тавилангийн зүг чиг байг
Оосор бүчгүй Монголын зүрх нь байг
Эр хүн
Сэрж боссон түүхийн илд нь байг
Сэрүүн намрын найранд дуу нь байг
Сэлгээ нь үгүй тэмцэлд ялалт нь байг
Сэхүүн энэ Монголын сэтгэл нь байг
Эр хүн
Уяралт сайхан ханьдаа хайр нь байг
Унаж, боссон амьдралд хатуужил нь байг
Урт холын анддаа нөхөр нь байг
Удамт энэ Монголын амь нь байг
Эр хүн
Дээлтэй их шастирын оюун нь байг
Дэндүү их жаргалын цулбуур нь байг
Дээвэрт энэ Монголын голомт нь байг
Дэлхийг зориод мордсон жолоо нь байг
Мөнхрөх болтугай...
***
НАС УРТАСГАХ ЁС
Монгол эрчүүд 60 насандаа морины гүйдэл дээр гөрөөс намнаж, 70 насандаа эмнэг үрээнд уурга хаядаг. Эмэгтэйчүүд нь 80 настайдаа ч үйл урлаж үс гэзэг нь цайдаггүй, 90 гарсан хүн хөлдүүс үүрч амьсгал давхцахад:
- Муу төржээ би гээд инээж байсан гэж Чанчибумба "Баруунш жуулчилсан тэмдэглэл" дээ бичин үлдээж.
Түмэн он мянган үедээ монгол түмэн эрх дураар жаргалтай амьдарна гэж бичсэн нь үнэн билээ.
Ийнхүү хүний урт наслах нь тэр үндэстэний аж ахуй, соёл боловсрол, байгалийн нөхцөл ахуй түүнтэйгээ уялдсан зан заншил дадал зуршилтай шууд холбоотой.
Аливаа амьтны мөч бойжиж яс хатуурах цагт бойжилт гүйцсэн гэж үзээд тэр хугацааг 5-7 дахин уртасгасан насжилттай гэж нотолсон.
Адуу -5 жил бойжиж 30-40 насалдаг.
Үхэр -4 жил бойжиж 20-30
Тэмээ-8 жил бойжиж 40-50
Хүн - 20-25 жил төгс бойждог тул 100 -175 наслах бүрэн боломжтой юм.
- Уур хилэнг тэвчих
- Эд мөнгөнд шунахгүй
- Архи дарсанд эс нэрвэгдэх
- Өнгө зүсэнд үл шунахайрах нь урт наслахын үндэс гэжээ.
Хилэн хэмээгч ууланд гарсан догшин түймэр мэт, сархад нь уулнаас буусан галзуу барс адил, өнгөнд дурлах нь ясыг хусах хурц хутга мэт насыг охор болгоно.
Эдгээрийг тэвчвэл 70 насандаа нүдний гал буурахгүй, 80 хүрээд нуруу бөгтийхгүй, 90 хүрсэн ч царайнд гэрэл гийж, 100 давсан ч билиг ухаан балрахгүй гэж сударт өгүүлсэн байна 🙏🙏🙏
Ардын Дом
ЗАНДРАХ ХҮРТЭЛ ЗАСАЛ БОЛДОГ
- Зааж сургах, загнаж дугтрах хүнгүй бол замаа л алдана гэсэн үг. Хүн хэлэхээс наашгүй гэдэг энэ.
- Хүрэн зүрхний хэмээр хүрд эргэх ч, хүй орчлонг туулахад түшиг дэм, түншээ дэглээ хэрэг болно.
- Хэм алдахад хэлэх хүнтэй бол сайхан.
- Аашлах аавтай бол сайхан, элбэрэх ээжтэй байх энэтэй.
- Эгцэлж хараад хүнтэй мэндэлж сурахаас эхлээд эвтэй найртай амьдрах ёсонг сургаж ирсэн ээж аав, эгч ах нар, эвт нөхөд, эргэн тойрныхон бүгд л багш минь болдог бал бурам адил амт шимтэй.
- Үг дуулахгүй болохоор үхээрт хорлогддог, өөр ертөнцийнхэнд олзлуулдаг. Огт үг авахгүй юм аа л гэдэг биздээ. Үг авахгүй хүн үхлийн хөндийг туулж үхээрт хорлогдсоноо үхэхдээ л мэднэ өөр арга зам үгүй ээ.
- Зандрах аавтай ч болоосой, заяах зөв ханьтай ч болоосой, залаад хэлэх ээжтэй ч болоосой, засаад явчих ахтай ч болоосой гэх үнэнд уясан уялга үг юм аа.
- Өөрийгээ өрөөлөөс асуу гэдэг. Өөрийгээ хүн мэддэггүй өөгүй өндөг мэт санаж явтал, өврөөсөө өөрөө өт цацсанаа ч ухаардаггүй явдаг билээ.
- Харалган явааг цэгцлэх, хамгаас биеэ өмөөрөгсдийг ойлгуулж эмхлэх хамгийн хэцүү засал юм аа.
- Гэмээ мэдэж хүн, гэдгэрээ мэдэж тэмээ. Гэр дүүрэн ном уншиж гэгээрэхгүй ээ, гэмээ ухаарч л Гэгээнтэн болно. Хүн бүр гэгээрэх боломжтой.
#Төрсөнутагтүшихөв
***
ӨЛГИЙДҮҮЛЭХҮЙН УЧИР
Удтал өлгийдүүлсэн хүүхэд тэвчээртэй хүн болдог. Нуруу нугас ясны зөв хөгжлөөр өсдөг. Хуучин цагт өлгийндөө ээнэгшвэл өнөд амгалан тул чухаг гэжээ. Нэлээд торнитол өдгийддөг байж. Тэр ч бүү хэл ах эгчийнх нь нэхий өлгийд өлгийддөг байсан юм билээ. Өлгий хийж хүч хүрэхгүй дээ бус, тэр өлгийнд ах эгч нарынх эрчис энерги хуримтлагдсан тул тийн нөлөөлдөг юм. Өлгий нь даамай муудаад ирвэл ахын нь хуучин өлгийнөөс жаахан хайчилж аваад толгойн ар дагцан тушаа хийчихдэг байж.
Ингэж дээшээх ах эгч нарынх нь үнэр эрчис шингэсэн өлгий нь хүүхдийн ой ухаанд хүртэл нөлөөлснөөр ахаа, эгчээ гэх хүндлэл өөрийн эрхгүй, бүр ер бусаар суучихдаг, бүр хувь заяанд нь хүрч нөлөөлдөг санж. Болж өгвөл нагацаас дамжиж ирсэн нагацын өлгийд өлгийдүүлсэн хүүхэд чулуугаар цохьсон ч үхэхгүй гэсэн эртний үгтэй! Тэгээд мөлхөөд юм түшиж яваад ирмэгц мөн л тэднийх нь өмсөж байсан бойтог, баривч зэргээс өгсүүлээд хувцас хунарыг нь өмсүүлдэг уламжлалтай.
Нялх жаахан хүүхдэд ах эгч нарынх нь үнэртэй өлгий, баривч, бойтог, хонх хув зэргийг хэрэглүүлснээр муу муухай эрчим ад зэтгэрээс хамгаалдаг домтой. Нэгэн айлын хүүхэд хөлсөж уйлаад болохгүй ядчихсан юмсанж. Нутгийн буурал самган түүнийг нь мэдчихээд,
- Танай ууган хүүхэд тул, нагац ахын нь өлгий живх, хувцас хунар зэргээс нь өмсгөхийг өмсгөж хучихыг хуч! Гэжээ. Гэтэл тэр нярайн ээжийн нь дүү нагац ах нь арван хэдэн настай том хүү болчихсон, өлгий живх баривч энэ тэр гэх юм олдоогүй тул өдөр болгон өмсдөг тэрлэгээр нь өлгий хийж өгснөөс хойш тайван сайхан унтдаг болчихсон гэдэг.
Иймээс нагац хүн гэдэг зээ дүү нарынхаа амь аврах увдистай гэж үздэгээс "ургийн эх нагац, усны эх булаг" гэж үгтэй билээ. Нагац нараа хүндлэн дээдлэхгүй бол хэт нь амь насанд цөвтэй хэмээн үздэг. Нагацыг залж авчраад, хонь мал гаргаад хонины дал чанаж өгөөд, далны хуудас махыг нагацын гараас хүртдэг ёстой. Далыг далуулаа гэдэг үг нь болвоос бид өнөр өтгөн олуулаа болцгооно гэж бэлгэдэж ирснийх юмсанжээ. Монгол хүн нагацын хажууд дал барих цээртэй.
Хүүхдийн ам гэмтэж уйлаад болохгүй бол нагацын морины хазаарын амгайг аманд нь зуулгаж домнодог. Жаахан хүүхэд хахвал нагацын нь нэрээр дуудаад гэр дээр шиддэг ёстой. Хүүхэд хүндээр өвдвөл нагацын оймс дэрдүүлж унтуулдаг. Хүүхэд бүү хэл том хүн хэрэг төвөгт холбогдож, ажил үйлс хийморь сүлд нь гудайвал нагацын ташуураар ташуурдаж далдын хар эрчмийг үргээснээр хүнд засал болдог учиртай. Монголчууд нагацынхаа нэрээр дуудахгүй, "нагац ах" гэж л дуудна. Олон нагац нартай бол, том нагац, дунд нагац, бага нагац ах гэхчилэн дууддаг ёсон бий.
Шинээр айл орон болсон айлаас анхны хүүхэд төрмөгц, айлын эхнэр эрэгтэй ах, дүү нарын хэн нэгнийх нь өлгий, бас хувцас хунараас залж авдаг. Ингэхдээ хүүхдээ нагац ахад нь тэврүүлж үнэрлүүлээд, нагац ахын нь гарын алга дээш харуулж баярлуулдаг заншилтай байж. Хүүхэд нь ороодог, тогтдоггүй айл, нагацыг залж авчирж хонуулж өнжүүлээд нагацын нь хөлстэй цамцаар манцуйлснаар хүүхэд тогтдог гэх хууч яриа бий.
Гагцхүү манай Монголчууд аливаа ёс заншил дом засал зэргийг үгүйсгэхгүй юм гэхэд тоохыг байсанд харамсаад болохгүй юм. Зээ нагацын шүтэн барилдагын таталцлын хууль, жам ёс гэдэг агуу юм шүү дээ. Хүүхдийг нагацаас нь холдуулж хөндийрүүлэх шиг нүгэл үгүй гэдэг. Зарим заримдагууд амьдрал ахуй жаахан дэвжээд, үр хүүхдүүд нь өсөөд ирмэгцээ нагац нараа үнсэнд хаясан шалз шиг орхиод, бид одоо том болцгоосон тул чи бидэнд хэрэггүй гэсэн шиг загнах залуус амьдрал дээр үзэгддэг. Одоо хэр нь болдог л юм. Алс хэт нь хэцүүддэг гэмтэй...!!! Тийм ч учраас
"нагацыг ная хүртэл нал" гэжээ. Нал гэдэг нь түш гэсэн үг юм ...
Эх сурвалж: Хумбагарын БАТМЭНД
***
2026.3.12
Эсэн тайж: Эхлээд Эр, дараа нь Эцэг байж Хаан болно.
Эр байхад есөн мөн чанар, Эцэг байхад есөн мөн чанар байна.
Энэ 18 мөн чанар нэгдэж байж арга билэг ухаан нэгдэж байж ХААН УХААН болно.
Цусан учиг: Үр удам тогтоох чадвартай хүчтэй цустай байх учиртай. Өөртөө ижил цусан, ясан угсаатанг хамаарах ёстой.
Ясан учиг: Эр хүмүн 3 ачиллыг ер мартах учиргүй:
Амь аварсан ач
Амь төрүүлсэн ач
Амийг бүтээсэн ач
Амин учиг: Хүмүн хөрст дэлхий дээр хий, чийг, тоос гэх 3 амин хүчний дунд амьдардаг. Энэ 3 хүчинд гар хүрэх аваас эр хүмүний мөн чанараа алдсан гэж үзнэ.
1. Шороо бузарлах
2. Ус бузарлах
3. Агаар бузарлах
Сэтгэлийн учиг: Сэтгэл ариун байх учигтай. Эр хүмүн яс, цус, сүнс 3-г биедээ цогцлоож оюун ухаан гээчийг бүтээж, арга болон билигээр аливаа зүйлийг хийж чадна. Учир нь сэтгэл байж хүмүн бий болдог, сэтгэл байж хүмүн бүтээдэг, сэтгэл байж амьдардаг, сэтгэл байж хорлодог. Аливаа үйлийг төгөлдөр хийе гэвэл эд ембүүнээс илүүтэй сэтгэлээ түүнд зориулж итгэлээ бадрааж төгөлдөр сайхны төлөө тэмцэх учиртай. Учир нь би сэтгэл биш бодолдоо захирагдсан. Хийх үед гар салганаж байвал сэтгэл чинь хүсэхгүй байгаа тэмдэг. Сэтгэл бодол хоёр нэгдэхэд хүмүн хүчтэй байна, сэтгэл бодол хоёр зөрөхөд үйлдэл дутна.
Ур тэнцүүлэх учиг: Аливаа зүйлийг хүмүн хийж сурахдаа дадал гэх зүйлийг хэвшүүлэх ёстой. Хэдий тэнгэрээс заяасан хүч чадал байвч дадалаар түүнийг өнгөлж байх учигтай. Эс бөгөөс зэвд дарагдах адил лугаа. Эр хүмүн хичээнгүй байх учиртай.
Үнэн учиг: Эр хүмүн үргэлж үнэнийг ухаалгаар хүртэн байж амьдрах учигтай. Энэ үнэнээр өөрийн үйлийг дэнсэлж дотор нь орж хөглөж байх учиртай. Өөрийн хурдыг, хүчийг, бярыг үнэнээс олж авна. Газар ойчих нь үнэн бол хөлөө бөх болгох учиртай. “Өөдөөгөө шидсэн чулуу эргээд газар унадаг” гэсэн үнэнийг санаж өнөөдөр үйлдэж байгаа бүхнийхээ арыг даах учигтай. Эр хүмүн үнэнээс дутааж, үнэнийг аргалж, үнэнтэй тэмцэж үл болно.
Чадалын учиг: Чадал байна гэдэг нь чадаж байна гэсэн үг. Чадахын тулд мэрийдэг. Чадсан хойноо даах учиртай, үүнийг эзэн эрх ч гэж нэрлэдэг. Хэр их чадна түүнийгээ хүрт, амаараа бүү түүнээс илүү бол, амаараа бүү түүнээс дор бол. Хэдийг чадах ёстой түүндээ ам үйлдэл хоёроо тэнцүүлэн орших учиртай. Хүмүний чадлыг үржүүлж болох зүйл нь итгэл гэж байна, хайр гэж байна, хувь заяа гэж байна, арга заль гэж байна, оо суу заль буюу дүр үзүүлэх, жүжиглэх гэж байна.
Хүч чадал буюу Эр: Эр гэдэг нь утгын 9-дөх мөн чанар. Удамшилт дээд хүч нь өөрөө эр. Мянган жилийн дараа чиний хийсэн мөр ямар байх вэ гэдэгт эр гэдэг утга нь өөрөө болно.
Эх сурвалж: "Монгол Хатдын Онгон Түүхийн Гялбаа" судар
***
Comments